Artykuły

Wydrukuj

Ograniczenia i wyjątki - krótki komentarz do dyrektywy o prawie autorskim na jednolitym rynku cyfrowym

23.10.2020
 przez Janusz Piotr Kolczyński  |  
Komentarze: 0
W dniu 6 czerwca 2019 r. weszła w życie dyrektywa z 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE.[1] Państwa członkowskie UE mają dwa lata na jej wdrożenie do krajowych porządków prawnych – dalej „Dyrektywa JRC”. Artykuł jest pierwszym z cyklu krótkich omówień nowego prawa autorskiego Unii Europejskiej, rodzajem wprowadzenia. Z uwagi na ramy opracowania do minimum ograniczono komentarz „odautorski”, poprzestając na możliwie syntetycznym i krótkim ujęciu.

Wstęp

Dyrektywa JRC stawia przed sobą między innymi cel modernizacyjny odnosząc go do niektórych znanych instytucji prawa autorskiego. Dobrym tego przykładem są właśnie wyjątki i ograniczenia od praw wyłącznych.[2] Państwa członkowskie będą mogły nawet przyjąć lub utrzymać w mocy szersze przepisy w tym zakresie, o ile będzie to zgodne z ramami innych dyrektyw: o ochronie baz danych oraz o prawie autorskim w społeczeństwie informacyjnym (96/9/WE oraz 2001/29/WE).[3] Korzystanie z nowych wyjątków i ograniczeń praw ma być także proporcjonalne, w tym nie może powodować nadmiernego uszczerbku dla uzasadnionych interesów podmiotów uprawnionych, którzy mają niezmiennie korzystać z wysokiego poziomu ochrony.[4]

Analityka i badania naukowe 

Nowością Dyrektywy JRC jest nieodpłatny[5] wyjątek od prawa do zwielokrotniania oraz pobierania bazy danych oraz od nowego prawa pokrewnego wydawców prasowych dla potrzeb eksploracji danych i tekstów. Na tej podstawie ma być dozwolona specjalistyczna analityka informatyczna prowadzona na podstawie masowych danych i treści, np. rozwijanie sztucznej inteligencji opartej o różne odcienie uczenia maszynowego i statystykę. Celem nowego wyjątku ma być usprawnienie badań naukowych prowadzonych przez organizacje badawcze i instytucje dziedzictwa kulturowego. Według autorów dyrektywy opisywany wyjątek jest istotny z uwagi na fakultatywność występującą pod tym względem w całej UE.[6] Ma to utrudniać działalność transgraniczną. Stosowanie wyjątku ograniczono do eksploatacji zgodnej z prawem. A zatem skorzystanie z praw autora lub przedmiotu prawa pokrewnego, ewentualnie prawa sui generis do bazy danych dla potrzeb eksploracji danych i tekstów uwarunkowane jest posiadaniem odpowiedniego tytułu do samego dzieła lub innego przedmiotu ochrony (np. do książki, bazy danych itd.), które ma być poddane eksploracji.

Analityka i sprawy z życia codziennego

Kolejnym, niezależnym od powyższego, ale podobnym prawem jest nowe nieodpłatne ograniczenie lub wyjątek od prawa do zwielokrotniania lub pobierania bazy danych, w tym prawa do oprogramowania komputerowego oraz prawa pokrewnego wydawców prasowych, dla celów eksploracji danych i tekstów. Beneficjentem nowego uprawnienia mają być szeroko podmioty publiczne jak i prywatne. Cele, dla których skorzystanie z nowych praw ma być możliwe mogą być różne i wynikać z różnych sfer życia codziennego. Może np. chodzić o rozwijanie nowych aplikacji i technologii.[7] Podobnie jak w przypadku wyjątku dla instytucji badawczych i instytucji dziedzictwa kulturowego, nowe prawo nie powstanie jeśli ww. podmioty (publiczne lub prywatne) nie będą dysponować licencją lub innym prawem umożliwiającym zgodną z prawem eksploatację utworu lub innego prawa wyłącznego objętego eksploracją, np. prawem do bazy danych jako takiej. Nowe prawo nie powstanie także jeśli uprawniony wyraźnie zastrzegł, że eksploracja danych lub tekstu jest niedopuszczalna; przy czym wystarczy, że takie zastrzeżenie znajdzie się np. w formie metadanych, zwłaszcza gdy utwór lub inne prawo zakomunikowano wcześniej publicznie.

Ilustracja w procesie nauczania 

Kolejnym nowym prawem wprowadzanym przez Dyrektywę JRC jest fakultatywnie odpłatny[8] wyjątek lub ograniczenie m.in. od prawa do zwielokrotniania i komunikowania publicznego oraz prawa pokrewnego wydawców prasowych dla celu ilustracji w ramach procesu nauczania. Chodzi tu zasadniczo o eksploatację praw w cyfrowej i transgranicznej działalności dydaktycznej na odległość. Wyraźnie włączono w ten zakres oprogramowanie komputerowe, uzupełniając tym samym katalog z art. 5-6 Dyrektywy 2009/24/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych. Dyrektywa JRC ogranicza rozpowszechnianie oprogramowania do jego cyfrowego przekazania.[9] Nowe przepisy ustanawiają istotną blokadę,[10] mianowicie skorzystanie z praw na warunkach opisywanego wyjątku lub ograniczenia może się odbywać tylko na odpowiedzialność placówki edukacyjnej oraz na jej terenie, ewentualnie w innym miejscu i t.d. Alternatywnie, do dozwolonego skorzystania z chronionych praw może dojść także na odległość, tj. za pośrednictwem bezpiecznego środowiska elektronicznego przeznaczonego wyłącznie dla uczniów lub studentów oraz pracowników dydaktycznych danej placówki edukacyjnej.

Digitalizacja archiwów i zbiorów 

Ostatnim, nowym, również nieodpłatnym wyjątkiem jest ten ustanowiony na rzecz bibliotek, muzeów, archiwów, instytucji dziedzictwa filmowego lub dźwiękowego na wykonywanie kopii utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną, które znajdują się na stałe w ich zbiorach, niezależnie od formatu lub nośnika. Celem korzystania podjętego w ramach tego wyjątku może być wyłącznie szeroko pojęte dziedzictwo kulturowe, a więc chęć zachowania stałych zbiorów[11] instytucji dziedzictwa kultury w zakresie potrzebnym do tego zachowania. Chodzi tu przede wszystkim o zaradzenie – jak stanowi motyw 27 dyrektywy – utracie przydatności technicznej lub degradacji pierwotnego formatu, w którym utrwalono dzieło. Wymienione powyżej instytucje będą także mogły zlecać sporządzenie kopii podmiotom trzecim, choć niedziałającym we własnym imieniu lub na własne ryzyko.[12]

C.d.n.

___________________________________________

[1] Dziennik Urzędowy UE nr L 130/92 z 17 maja 2019 r.

[2] Por. motyw 83 zd. 1

[3] Por. art. 25. Już w 2009 r. Komisja wskazywała na konieczność zapewnienia większej elastyczności wyjątków lub ograniczeń – por. Creative Content in a European Digital Single Market: Challenges for the Future A Reflection Document of DG INFSO and DG MARKT, z 22.10.2009 r. zwanego w Polsce: Treści Kreatywne na Cyfrowym Wspólnym Rynku Europejskim: Wyzwania na przyszłość – por. omówienie w: J.P.Kolczyński, Nowe prawo na nowy wiek - Europejski Kodeks Prawa Autorskiego, opubl. PrawoAutorskie.pl z 27.10.2010 r. – dostęp 5.06.2019 r.

[4] Por. motywy 3, 15, 16, 21

[5] Por. motyw 17 zd. 2. Jak się wskazuje w motywie 17 szkoda powodowana tym wyjątkiem (przez jednostki prowadzących badania naukowe) w majątku uprawnionych ma być niewielka. Z niewiadomych względów Dyrektywa nie ocenia natomiast rozmiaru ew. szkody w przypadku wprowadzenia wyjątku lub ograniczenia prawa na rzecz innych podmiotów niż jednostki prowadzących badania naukowe.

[6] Por. motyw 5 zd. 3.

[7] Por. motyw 18 zd. 1.

[8] Por. motyw 24 w zw. z art. 5 ust. 4.

[9] Por. motyw 21 zd. 2

[10] Art. 5 ust. 1 a.

[11] Np. w wyniku przeniesienia własności, umowy licencyjnej, systemu przekazywania egzemplarza obowiązkowego lub uzgodnień dotyczących długoterminowego przechowywania – por. motyw 29.

[12] Por. motyw 28.

Chciałbyś skomentować powyższy tekst? Zaloguj się, aby rozpocząć dyskusję:

Logowanie:

Twój e-mail:
Hasło:

Załóż konto:

W trosce o wysoki poziom merytoryczny i naukowy serwisu uznaliśmy, że możliwość komentowania będą mieli tylko zalogowani Użytkownicy. Mamy nadzieję, że to zrozumiesz i że ta drobna niedogodność nie spowoduje, że wycofasz się z zamiaru komentowania. W zamian zyskasz pewność, że teksty Twojego autorstwa nie zaginą wśród anonimowych i nic nie wnoszących komentarzy.
Przeczytaj regulamin » Kliknij, aby założyć konto »
 
Ten tekst nie był jeszcze komentowany.
Możesz być pierwszy.

Ostatnio dołączyli

Ostatnio dodany komentarz

19.06.2020, 20:06
Wzór obliczeniowy to koncepcja matematyczna, która jest wyłączona z ochrony. Art. 1 Ust. 221. Ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są objęte ochroną odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne.Więc jeśli używasz samego... więcej »

Nasi komentatorzy